نمایش هویت فرهنگی مردم سیستان در «آسباد»

سریال «آسباد» با بهره گیری از ظرفیت های فرهنگی، تاریخی و اجتماعی منطقه سیستان، تلاش می کند روایتی متفاوت از زندگی مردم این سرزمین و پیوند آن ها با جغرافیای بومی ارائه دهد. عنوان این مجموعه از آسیاب های بادی الهام گرفته شده است؛ سازه هایی که نشان دهنده سازگاری مردم با شرایط اقلیمی دشوار و بهره گیری هوشمندانه از طبیعت برای ادامه زندگی هستند. این مجموعه با تلفیق داستان پردازی و عناصر فانتزی، در کنار روایت ماجراهای شخصیت های خود، به معرفی بخشی از هویت فرهنگی سیستان می پردازد.

سریال «آسباد» با بهره گیری از ظرفیت های فرهنگی، تاریخی و اجتماعی منطقه سیستان، تلاش می کند روایتی متفاوت از زندگی مردم این سرزمین و پیوند آن ها با جغرافیای بومی ارائه دهد. عنوان این مجموعه از آسیاب های بادی الهام گرفته شده است؛ سازه هایی که نشان دهنده سازگاری مردم با شرایط اقلیمی دشوار و بهره گیری هوشمندانه از طبیعت برای ادامه زندگی هستند.

این مجموعه با تلفیق داستان پردازی و عناصر فانتزی، در کنار روایت ماجراهای شخصیت های خود، به معرفی بخشی از هویت فرهنگی سیستان می پردازد. جغرافیای منطقه، پوشش و گویش بومی، ترانه های محلی و پیشینه تمدنی این سرزمین از جمله مؤلفه هایی هستند که در شکل گیری فضای داستانی «آسباد» نقش دارند. توجه به این ویژگی ها می تواند زمینه آشنایی بیشتر مخاطبان با ظرفیت های فرهنگی و تاریخی سیستان را فراهم کند؛ منطقه ای که با وجود برخورداری از میراث تمدنی ارزشمند، کمتر در آثار نمایشی تلویزیون مورد توجه قرار گرفته است.

ایکنا، پیرامون رویکردهای محتوایی و فنی سریال «آسباد»، چگونگی بازنمایی فرهنگ بومی سیستان، جایگاه مفاهیم انسانی در داستان و چالش های تولید این مجموعه، گفت وگویی با محمدرضا معینی، کارگردان این سریال، انجام داده است که در ادامه با آن همراه می شویم.

ایکنا - ایده اولیه ساخت سریال «آسباد» از کجا شکل گرفت و چه دغدغه ای شما را به روایت داستانی در جغرافیای سیستان ترغیب کرد؟

حدود 20 سال پیش چند کار مستند در منطقه سیستان، از جمله مستندی درباره کوه خواجه، انجام داده بودم. این تجربه باعث شد به آن سرزمین، آثار تاریخی و تمدنی که در آن وجود دارد، علاقه مند شوم. سال ها بعد، زمانی که پیشنهاد ساخت این مجموعه مطرح شد، آقای فرهاد نقدعلی فیلمنامه را نوشته بودند و من پس از مطالعه آن به پروژه پیوستم. البته تغییراتی در فیلمنامه ایجاد کردیم و پس از انجام اصلاحات اولیه، وارد مرحله تولید شدیم.

«آسباد» در اصل به آسیاب های بادی اشاره دارد که در مناطق مختلف ایران، به ویژه خراسان جنوبی، با توجه به شرایط اقلیمی شکل گرفته اند. وضعیت سیستان نیز از نظر وزش باد ویژگی های خاصی دارد. بادهای سهمگین این منطقه که در بخشی از سال می وزند، زندگی را دشوار می کنند؛ اما مردم با شناخت محیط و بهره گیری از امکانات طبیعی، راهی برای ادامه حیات یافته اند. آسبادها نمادی از همین سازگاری و استفاده هوشمندانه از شرایط سخت محیطی هستند. در واقع، تلاش کردیم این ویژگی جغرافیایی را به هسته مرکزی روایت تبدیل کنیم و داستانی را شکل دهیم که با زندگی و فرهنگ مردم این سرزمین پیوند داشته باشد.

ایکنا - سیستان در آثار نمایشی و روایت های رسانه ای گاهی بیشتر با خبرهای نگران کننده شناخته می شود؛ شما در «آسباد» چه تصویری از مردم این منطقه ارائه کرده اید و امیدوارید مخاطب پس از تماشای سریال با چه نگاه تازه ای به این جغرافیا و پیشینه تمدنی آن بنگرد؟

یکی از دغدغه های ما این بود که تصویر متفاوتی از سیستان و بلوچستان ارائه دهیم. در بسیاری از آثاری که درباره این منطقه ساخته شده یا در روایت هایی که از آن بازتاب یافته، معمولاً با تصویری روبه رو هستیم که ممکن است مخاطب را نسبت به سفر به آنجا یا شناخت مردمش نگران کند. تصور کردیم می توانیم از طریق روایتی جذاب و برخوردار از عناصر فانتزی، زمینه آشنایی بیشتر مخاطبان سراسر کشور با زندگی مردم این منطقه را فراهم کنیم.

مردم سیستان نیز مانند مردم دیگر نقاط ایران زندگی می کنند؛ می خندند، شوخی می کنند، شادی دارند، با مشکلات روبه رو می شوند و زیبایی های خاص خودشان را تجربه می کنند. می خواستیم این وجوه عادی و انسانی زندگی را در کنار ویژگی های فرهنگی و جغرافیایی منطقه به نمایش بگذاریم. امیدواریم چنین روایتی به شناخت بهتر مردم از سیستان کمک کند و حتی زمینه ای فراهم آورد تا مخاطبان با آرامش خاطر بیشتری برای دیدن این سرزمین و آثار تاریخی آن برنامه ریزی کنند.

سیستان از نظر پیشینه تمدنی نیز اهمیت فراوانی دارد. بخش هایی از روایت های شاهنامه با این جغرافیا پیوند خورده اند و هنگام حضور در زابل، آدم احساس می کند شخصیت هایی مانند رستم به زندگی مردم این منطقه نزدیک هستند. شهر سوخته و کوه خواجه نیز از جمله آثار تاریخی مهم این سرزمین اند که شاید بسیاری از مردم دیگر مناطق ایران شناخت کافی از آن ها نداشته باشند. امیدوارم «آسباد» بتواند توجه مخاطبان را به این ظرفیت ها جلب کند و در کنار روایت داستانی، به معرفی بهتر منطقه ای کمک کند که خشکسالی و دشواری های محیطی نیز بر زندگی مردم آن تأثیر گذاشته است.

ایکنا - با توجه به بهره گیری مجموعه از عناصر فانتزی، چگونه تلاش کردید شخصیت ها برای مردم منطقه باورپذیر باشند و در عین حال از ویژگی های دراماتیک داستان فاصله نگیرند؟

در این مجموعه از عناصر فانتزی استفاده کرده ایم و به همین دلیل نمی توان انتظار داشت که شخصیت ها الزاماً نمونه های دقیق و مستقیمی در زندگی واقعی داشته باشند. با این حال، آن ها با روح زندگی مردم منطقه بیگانه نیستند و تلاش کردیم ویژگی های انسانی و اجتماعی شان با محیطی که داستان در آن اتفاق می افتد، تناسب داشته باشد. شخصیت های ما در چارچوب یک روایت دراماتیک شکل گرفته اند و ممکن است در واقعیت، فردی با تمام ویژگی های یک شخصیت داستانی وجود نداشته باشد؛ اما این موضوع به معنای جدا بودن آن ها از جامعه نیست. بازخوردهایی که از مخاطبان و به ویژه مردم همان منطقه دریافت کرده ایم، تا حدود زیادی ما را مطمئن کرده است که در ترسیم این فضا و شخصیت ها از زندگی مردم فاصله نگرفته ایم.

برای ما مهم بود که مخاطب بومی بتواند با شخصیت ها ارتباط برقرار کند و در عین حال، مخاطبی که شناخت چندانی از سیستان ندارد نیز بتواند داستان را دنبال کند. در چنین مجموعه ای، باورپذیری لزوماً به معنای بازسازی مستقیم زندگی یک فرد مشخص نیست؛ بلکه باید روح و مناسبات اجتماعی جامعه در روایت حضور داشته باشد.

ایکنا - در سریال «آسباد» چه نسبتی میان روایت داستانی و ارزش های انسانی و اخلاقی برقرار کرده اید؟

درست نیست که بخواهیم یک مفهوم مشخص را به صورت مصنوعی در تمام بخش های یک اثر بگنجانیم. با این حال، تلاش کردیم ارزش های انسانی در رفتار شخصیت های مختلف و اتفاقات داستان حضور داشته باشند. این مفاهیم باید از دل قصه و کنش شخصیت ها به مخاطب منتقل شوند، نه اینکه صرفاً در قالب پیام های مستقیم و جدا از روایت ارائه شوند. برای نمونه، شخصیتی که برای حفاظت از آثار باستانی فداکاری می کند، در واقع توجه به میراث فرهنگی و مسئولیت انسان در قبال گذشته را یادآوری می کند. شخصیت زن رئیس شورا نیز در ساختار اجتماعی داستان جایگاه خاص خود را دارد. همچنین حضور ارواح درگذشتگان که به کمک اهالی می آیند، با فضای فانتزی مجموعه پیوند خورده و در عین حال یادآور سنت قصه گویی، افسانه ها و تاریخ روایی این سرزمین است.

سعی کردیم این مفاهیم در کنار یکدیگر جریان پیدا کنند و در خدمت شکل گیری داستان باشند. هدف ما این بود که مخاطب ضمن دنبال کردن یک روایت سرگرم کننده، با موضوعاتی مانند فداکاری، مسئولیت پذیری، اهمیت میراث فرهنگی و پیوند نسل ها نیز مواجه شود. تصور می کنم تا اندازه ای که ظرفیت قصه اجازه می داد، توانستیم این مفاهیم انسانی را در مجموعه جای دهیم.

ایکنا - یک مجموعه تلویزیونی در کنار سرگرم کردن مخاطب، چه ظرفیتی برای معرفی فرهنگ بومی، زبان، پوشش و شیوه زندگی اقوام ایرانی دارد و با توجه به قسمت های پخش شده «آسباد»، فکر می کنید این مجموعه تا چه اندازه در آشنایی مخاطبان دیگر مناطق کشور با فرهنگ سیستان موفق بوده است؟

در درجه نخست، یک مجموعه تلویزیونی باید بتواند داستانی جذاب تعریف کند و مخاطب را با خود همراه سازد. اگر اثر نتواند به عنوان یک درام ارتباط لازم را با بیننده برقرار کند، انتقال مفاهیم فرهنگی و اجتماعی نیز دشوار خواهد شد. به همین دلیل، ما تلاش کردیم در لایه اصلی، قصه ای داشته باشیم که مخاطب آن را دنبال کند و به عنوان یک اثر سرگرم کننده با آن ارتباط بگیرد. در لایه های زیرین نیز مفاهیم و ویژگی هایی را که برایمان اهمیت داشت، تا جایی که ظرفیت روایت اجازه می داد، قرار دادیم.

در «آسباد» تلاش کردیم جغرافیای منطقه، پوشش مردم، لهجه و ترانه های محلی را به مخاطب معرفی کنیم. این عناصر بخشی از هویت بومی سیستان هستند و حضورشان در مجموعه می تواند زمینه آشنایی بیشتر مخاطبان با فرهنگ این منطقه را فراهم کند. برای ما مهم بود که این ویژگی ها صرفاً به صورت عناصر تزئینی در تصویر ظاهر نشوند، بلکه با فضای داستان و زندگی شخصیت ها ارتباط داشته باشند.

با توجه به بازخوردهایی که دریافت کرده ایم، فکر می کنم این تلاش تا حدودی نتیجه بخش بوده است. البته معرفی فرهنگ یک منطقه با ساخت یک مجموعه تلویزیونی به پایان نمی رسد و ظرفیت های فراوانی در این زمینه وجود دارد. امیدوارم «آسباد» بتواند بخشی از این شناخت را ایجاد کند و مخاطب را به دیدن و شناخت بیشتر سیستان ترغیب کند.

ایکنا - در طراحی میزانسن، دکوپاژ و شیوه تصویربرداری «آسباد» چه رویکردی داشتید تا فضای بصری مجموعه با حال و هوای داستان هماهنگ باشد؟

کارگردانی زمانی به نتیجه مطلوب می رسد که عوامل پشت صحنه بیش از اندازه در چشم مخاطب دیده نشوند و بیننده احساس کند زندگی به طور طبیعی در جهان داستان جریان دارد. میزانسن، حرکت بازیگران و حرکت دوربین باید به گونه ای طراحی شوند که تصنعی به نظر نرسند و مخاطب بتواند با موقعیت ها و شخصیت ها ارتباط برقرار کند. از همین رو، تلاش کردیم حرکت دوربین و بازیگران با شرایط زندگی و فضای بومی منطقه هماهنگ باشد. جغرافیای سیستان ویژگی های خاصی دارد و برای ما اهمیت داشت که این ویژگی ها در تصویر دیده شوند. به همین دلیل، تا جایی که امکان داشت، لوکیشن های فیلم برداری را در خود سیستان انتخاب کردیم تا فضای مجموعه با محیط واقعی آن پیوند داشته باشد.

البته گاهی برای روایت درست فیلمنامه ناچار بودیم از مکان های دیگری نیز استفاده کنیم یا بخشی از فضاهای مورد نیاز را بسازیم. برای مثال، بخشی از کار در گناباد فیلم برداری شد و برای برخی صحنه ها از خانه ای در زاهدان استفاده کردیم. گاهی ممکن بود یک بخش کوتاه از داستان که در ظاهر در یک مکان اتفاق می افتد، در چند نقطه متفاوت فیلم برداری شده باشد. این لوکیشن ها را در تدوین به یکدیگر پیوند دادیم تا روایت از نظر بصری یکپارچه بماند. در طراحی لباس نیز تلاش کردیم به پوشش نسل های گذشته مردم سیستان توجه کنیم. بخشی از لباس هایی که در مجموعه می بینیم، با پوشش امروزی مردم تفاوت دارد و به لباس هایی نزدیک است که پدران و نسل های پیشین اهالی منطقه می پوشیدند. هدف ما این بود که این ویژگی ها در کنار جغرافیا و سایر عناصر بصری، به بازآفرینی فضای داستان کمک کنند.

ایکنا - یکی از ویژگی های فنی «آسباد» حضور هم زمان شخصیت های زنده و ارواح درگذشتگان است؛ در طراحی صحنه ها، گریم، تدوین و جلوه های بصری با چه دشواری هایی روبه رو بودید و چرا ترجیح دادید در بخش هایی به جای اتکا به جلوه های ویژه دیجیتال، از راهکارهای اجرایی استفاده کنید؟

یکی از دشواری های اصلی، صحنه هایی بود که در آن ها بازیگران باید هم زمان نقش خودشان و نقش روح پدر شخصیت را بازی می کردند. در مجموع، حدود پنج بازیگر چنین شرایطی داشتند و گاهی لازم بود هر دو نقش در یک سکانس حضور داشته باشند. این موضوع از نظر طراحی میزانسن، حرکت بازیگران و برنامه ریزی فیلم برداری پیچیدگی هایی ایجاد می کرد؛ زیرا باید شرایطی فراهم می شد که هر دو نقش به درستی اجرا شوند و ارتباط آن ها در قاب تصویر باورپذیر باشد.

گریم نیز بخش دشوار دیگری از کار بود. برخی شخصیت ها به گریم های سنگین نیاز داشتند و بازیگر باید در طول یک روز چند بار گریم خود را تغییر می داد تا بتواند در دو نقش متفاوت ظاهر شود. گروه گریم برای اجرای این بخش ها زحمت زیادی کشید و هماهنگی میان گریم، بازیگری و برنامه ریزی صحنه اهمیت فراوانی داشت.

در زمینه جلوه های بصری، انتخاب من این بود که تا حد امکان از اتکای بیش از اندازه به تکنیک های دیجیتال پرهیز کنیم. بخشی از جلوه های ویژه رایانه ای ممکن است با گذشت پنج یا شش سال و پیشرفت فناوری، قدیمی به نظر برسند و حس نامطلوبی به مخاطب منتقل کنند؛ در حالی که بازی بازیگر و اجرای درست او ماندگاری دیگری دارد. البته در برخی بخش ها به جلوه های بصری نیاز داشتیم و محدودیت هایی نیز وجود داشت، اما ترجیح دادیم تا جای ممکن از ظرفیت بازیگران، گریم و راهکارهای اجرایی استفاده کنیم. این تصمیم، پیچیدگی هایی به همراه داشت، ولی تلاش کردیم نتیجه نهایی در خدمت روایت و باورپذیری جهان داستان باشد.

ایکنا - برای انتخاب بازیگران «آسباد» چه معیارهایی داشتید و حضور بازیگران بومی سیستان در کنار هنرمندان دیگر مناطق کشور چه تأثیری بر کیفیت اجرا، بازنمایی لهجه و یکدستی فضای بازی ها گذاشت؟ 

من خودم در شهرستان زندگی می کنم و در رشت ساکن هستم؛ بنابراین به ظرفیت های بازیگری و فنی شهرهای مختلف ایران باور دارم. از این نظر، برای اعتماد کردن به بازیگران و عوامل بومی تردیدی نداشتم. پیش از آغاز تولید، جلسات مختلفی برای انتخاب بازیگر در زاهدان و زابل برگزار کردیم. همچنین تعدادی از بازیگران منطقه را از قبل می شناختم و در جریان سفرهای پیش از تولید نیز با هنرمندان دیگری آشنا شدم. در انتخاب بازیگر، محل سکونت به تنهایی معیار تعیین کننده ای نبود. برخی شخصیت ها می توانستند به وسیله بازیگرانی از تهران یا شهرهای دیگر اجرا شوند و الزاماً نیازی به داشتن لهجه بومی نداشتند؛ اما برای برخی نقش ها، به ویژه شخصیت هایی که هم نقش خودشان و هم نقش روح پدرشان را بازی می کردند، آشنایی با زبان و لهجه سیستان اهمیت زیادی داشت. این ویژگی می توانست به ایجاد تفاوت میان دو نسل و انتقال بهتر رابطه میان شخصیت ها کمک کند.

چندان اعتقادی ندارم که بازیگر در هر شرایطی بتواند لهجه ای را که متعلق به خودش نیست، به درستی اجرا کند. به خصوص زمانی که در کنار بازیگرانی قرار می گیرد که به آن زبان و لهجه تسلط دارند، کوچک ترین ناهماهنگی ممکن است به چشم بیاید. از طرف دیگر، تمرکز بیش از اندازه بر تقلید لهجه می تواند باعث شود بازیگر از اجرای درست نقش و بیان احساسات آن فاصله گیرد. به همین دلیل، ترجیح دادیم در نقش هایی که لهجه اهمیت اساسی داشت، از بازیگران بومی و مسلط به زبان منطقه استفاده کنیم.

چالش دیگر، رسیدن به یکدستی در بازی ها بود. باید ترکیبی از بازیگران بومی و هنرمندان دیگر مناطق کشور شکل می گرفت که اجرای هیچ کدام از آن ها از فضای کلی مجموعه بیرون نزند. هماهنگ کردن این ترکیب و رساندن بازی ها به ساختاری منسجم، زمان و انرژی زیادی گرفت. امیدوارم در نهایت توانسته باشیم به نتیجه مطلوب برسیم؛ بازخوردهایی که تا اینجا دریافت کرده ایم، نشان می دهد مخاطبان در مجموع از بازی ها و هماهنگی میان بازیگران رضایت داشته اند.

در نهایت، «آسباد» را می توان تلاشی برای پیوند دادن قصه گویی تلویزیونی با معرفی ظرفیت های تاریخی، فرهنگی و انسانی سیستان دانست؛ مجموعه ای که با بهره گیری از عناصر فانتزی، شخصیت های بومی و بازآفرینی بخشی از زیست جهان مردم منطقه، می کوشد تصویری متفاوت از این جغرافیا ارائه دهد. توجه به میراث تمدنی، پوشش و گویش محلی و مفاهیم انسانی، از جمله ویژگی هایی است که می تواند زمینه آشنایی بیشتر مخاطبان با این بخش از ایران را فراهم کند. موفقیت چنین آثاری در نهایت به میزان باورپذیری روایت و توانایی آن ها در برقراری ارتباط با مخاطبان گوناگون بستگی دارد؛ ظرفیتی که می تواند تلویزیون را به ابزاری مؤثر برای شناخت تنوع فرهنگی و تقویت پیوند میان اقوام ایرانی تبدیل کند.

انتهای پیام

نظرات

captcha